เป็ดหัวดำ เป็ดปรสิต! ที่ฝากไข่ไว้รังอื่น

เป็ดหัวดำ คืออะไร?

คงต้องบอกว่า ในบรรดานกปรสิต เป็ดหัวดำ จัดเป็นกรณีศึกษาที่พิเศษ ทั้งในทางชีววิทยาและนิเวศวิทยาเชิงวิวัฒนาการ เพราะนอกจากตัวมันเองจะไม่เลี้ยงลูกแล้ว ลูกเป็ดยังไม่ต้องการความช่วยเหลือจากพ่อแม่เจ้าของรังด้วยซ้ำ …เรียกว่าเกิดมาก็แข็งแกร่งกว่าลูกนกกาเหว่าซะอีก

ทั้งนี้เป็ดหัวดำ (Black-headed duck) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า เฮเทอร์โรเน็ตตา อะทริคาพิลลา (Heteronetta atricapilla) พวกมันเป็น “นกอพยพบางส่วน” เป็นเป็ดที่ยาว 35 – 40 เซนติเมตร หนัก 430 – 630 กรัม ตัวเมียจะหนักกว่าตัวผู้ พบในอเมริกาใต้ ประเทศอาร์เจนตินา โบลิเวีย บราซิล ชิลี ปารากวัย และ อุรุกวัย

เป็ดหัวดำ เป็นเป็ดที่อาศัยใน ระบบนิเวศแบบ พื้นที่ชุ่มน้ำจืด หนองบึง ทะเลสาบน้ำจืดถาวร และป่าพรุที่มีความอุดมสมบูรณ์ของพืชพรรณ และจะพบพวกมันมากเป็นพิเศษ ในแหล่งน้ำที่มีพืชน้ำตระกูลกก (Scirpus californicus)

เหตุที่เป็ดหัวดำชอบอยู่บริเวณที่มีดงกก มีอยู่สองสาเหตุ หนึ่งคือ เมล็ดของพืชชนิดนี้ เป็นอาหารของเป็ดหัวดำ และสอง ดงกงเหล่านี้ เป็นที่ๆ เหล่านกเจ้าบ้าน มักจะเข้ามาสร้างรัง หากปราศจากโครงสร้างพืชน้ำที่เหมาะสม ความหนาแน่นของนกเจ้าบ้านจะลดลง ส่งผลให้เป็ดหัวดำสูญเสียพื้นที่สืบพันธุ์ไปเช่นกัน แต่หากเป็นนอกนอกฤดูผสมพันธุ์ เป็ดหัวดำอาจขยายเขตหากินไปยังทะเลสาบเปิด หรือ คูคลอง หรือแม้แต่ทุ่งนาที่ถูกน้ำท่วม

การเป็นเป็ดปรสิต

หากคุณเคยได้ดูเรื่องของนกกาเหว่า ที่ผมเคยเล่าไป! ปกตินกที่เป็นปรสิต จะแอบวางไข่ไว้ที่รังนกอื่น จากนั้นเมื่อลูกนกเกิดออกมา สิ่งพวกลูกนกทำคือ การทำลายไข่ หรือ แม้แต่ลูกนกเจ้าบ้าน จากนั้น พ่อแม่นกเจ้าบ้านก็ต้องเลี้ยงดูลูกนกที่เป็นปรสิตจนเติบโต!

แต่สำหรับเป็ดหัวดำนั้นต่างออกไป แม้พวกมันจะมีพฤติกรรมการเป็น “ปรสิตวางไข่แบบบังคับ” เหมือนนกกาเหว่า แต่ก็ต่างกันมากเช่นกัน โดยเริ่มแรก เป็ดหัวดำจะมีฤดูผสมพันธุ์ที่ยาวนานอย่างผิดปกติ ด้วยเหตุนี้ จะช่วยให้เป็ดสามารถแอบเข้าไปในรังของเจ้าบ้านได้หลากหลายสายพันธุ์ โดยเป็ดหัวดำทั้งตัวผู้และตัวเมียค่อนข้างผสมกันมั่วไปหมด อาจมีการผสมพันธุ์กับคู่หลายตัวตลอดช่วงฤดูผสมพันธุ์

หากถามว่า เป็ดหัวดำ วางไข่กับนกชนิดไหนบ้าง? คำตอบคือ มีนกน้ำอย่างน้อย 23 ชนิด ที่ตกเป็นเป้าหมายของเป็ดหัวดำ แต่! ดูเหมือนมันจะชอบวางในรังของ นกคู้ตสายรัดแดง (Fulica armillata), นกคู้ตหน้าแดง (Fulica rufifrons) และ นกนางนวลหัวน้ำตาล (Chroicocephalus maculipennis) ซึ่งจากการเฝ้าสังเหตุจากจำนวน 2,000 รัง พบ 98% เป็นรังของนก 3 ชนิดนี้

เมื่อแม่เป็ดหัวดำเจอรังเป้าหมาย มันจะวางไข่โดยเฉลี่ย 2 ฟองต่อรัง และไข่ของเป็ดหัวดำนั้นต่างจากนกกาเหว่า ตรงที่ นกกาเหว่า พยายามสร้างไข่ที่มีความคล้ายเจ้าของรัง แต่เป็ดหัวดำนั้นตรงกันข้ามเลย ไข่ของพวกมันมีสีขาวหรือสีครีมสว่างและไม่มีลวดลายพรางใดๆ ซึ่งต่างจากไข่ของเจ้าของรังทุกชนิด

แน่นอนว่าด้วยความโดดเด่นของไข่เป็ด ที่ไม่เหมือนไข่เจ้าของรังแม้แต่น้อย ก็ต้องมีการต่อต้านที่รุนแรงจากนกเจ้าบ้าน พวกมันจดจำได้ และอัตราการทำลายทิ้งก็สูงมาก! และที่เป็นปริศนาขึ้นไปอีก ก็ตรงที่ เป็ดหัวดำชอบวางไข่ในรังนกคู้ตมากที่สุด คุณอาจจะไม่รู้ว่านกคู้ตเองเป็นหนึ่งในนกที่วิวัฒนาการกลไกการจดจำและปฏิเสธไข่ที่หน้าตาผิดปกติ!

และที่นกคู้ตมีความสามารถจดจำไข่ ก็เพราะโดยปกติพวกมันก็นิสัยไม่ดี เพื่อลดภาระการเลี้ยงดูลูกๆ นกคู้ต จึงมักจะไปวางไข่ในรังของนกคู้ตตัวอื่น! ส่วนสาเหตุที่เป็ดหัวดำชอบไปวางไข่ในรังนกคู้ตแม้ไข่ของมันจะถูกทำลาย ก็เพราะนกคู้ต เป็นนกที่ก้าวร้าว รังของนกชนิดนี้ ไม่ค่อยเป็นเป้าหมายของสัตว์นักล่า เป็ดหัวดำจึงเลือกที่จะวางไข่ในรังนกคู้ตเป็นอันดับแรก แม้จะมีโอกาสโดนทำลายไข่สูงก็ตาม

และเพราะอัตราการถูกทำลายไข่นั้นสูง ความสำเร็จในการฟักเป็นตัวของลูกเป็ดหัวดำในธรรมชาติโดยเฉลี่ยจึงมีเพียง 28% แต่หากนักเฉพาะนกคู้ตจะเหลือเพียง 16% เท่านั้น เรียกว่า วางไปเป็นร้อยรอดนิดเดียว

ลูกเป็ดหัวดำ นั้นต่างจากลูกนกปรสิตอื่นๆ มาก! นั้นเพราะพวกมันไม่จำเป็นต้องได้รับการเลี้ยงดู หลังจากออกจากไข่ไม่กี่ชั่วโมง พวกมันก็ต้องพร้อมลุยโลกที่โหดร้าย พวกมันลืมตา ยืนขึ้น! จากนั้นก็เดินออกจากรัง! มันเกิดมามีทักษะทางกายภาพพร้อมสำหรับการเคลื่อนที่บนบกและในน้ำ ..ลูกเป็ดจะไม่หันหลังกลับ เหมือนไปตายเอาดาบหน้า พฤติกรรมนี้ทำให้พวกมันถูกขนานนามว่าเป็น “ปรสิตที่ไร้พิษภัย”

ส่วนวิธีการรอดชีวิตของลูกเป็ดนั้น! เป็นเรื่องที่น่าทึ่ง เพราะหากเป็นลูกเป็ดทั่วไป พวกมันต้องอาศัยแม่เป็ดดูแลและนำทางไปยังแหล่งอาหารที่ปลอดภัย แต่ลูกเป็ดหัวดำนั้น กลับต้องเผชิญหน้ากับภัยคุกคามทุกอย่างเพียงลำพัง การที่พวกมันสามารถอยู่รอดชีวิต จนเติบใหญ่ได้ บ่งชี้ว่า! สัญชาตญาณดั้งเดิมในการหลบซ่อนและการหาอาหารต้องได้รับการถ่ายทอดทางพันธุกรรมมาอย่างเข้มข้นที่สุด สุดท้าย! แม้ชีวิตของเป็ดหัวดำจะยากลำบากตั้งแต่เกิด แต่ประชากรของพวกมันก็ค่อนข้างปลอดภัยในถิ่นกำเนิดของพวกมัน

อ่านเรื่องอื่น

• อดีตที่ยากลำบากของ กระซู่ สัตว์ที่เคยมีมากมายในไทย

• เคล็ดลับสุดยอดของนกกาเหว่า แม่ที่ร้ายกาจที่สุดในธรรมชาติ