ปลากัดป่ามหาชัย ที่จะจากไปพร้อม ป่าต้นจาก?

ปลากัดป่ามหาชัยคืออะไร?

ปลากัดป่ามหาชัย หรือ ปลากัดมหาชัย เป็นปลาที่มีความยาว 4 – 5 เซนติเมตร (Betta mahachaiensis) อยู่ในกลุ่มของปลากัดก่อหวอด มีลักษณะคล้ายกับปลากัดภาคกลางและยังมีถิ่นอาศัยที่ซ้อนทับกัน แต่ปลาทั้งสองก็ยังมีความแตกต่างกัน โดยปลากัดมหาชัยจะมีสีของเกล็ดเป็นสีฟ้าอมเขียวหรือสีเขียว และยังดูแวววาวทั้งตัว บนพื้นลำตัวมีสีเข้มตั้งแต่น้ำตาลจนถึงดำสนิท บริเวณแก้มหรือแผ่นปิดเหงือกเป็นขีดสีฟ้า 2 ขีด ครีบอกคู่แรกที่เรียกว่า “ตะเกียบ” เส้นหน้ามีสีฟ้า ครีบหางมีทั้งกลมและปลายแหลมเหมือนใบโพธิ์และมีสีฟ้า

ปลากัดชนิดนี้จะมีถิ่นอาศัยที่จำกัด พบแค่ในเขตจังหวัดสมุทรสาคร, สมุทรปราการ และ เขตบางขุนเทียนของกรุงเทพมหานคร และแม้ปลากัดป่ามหาชัยจะเป็นที่รู้จักในหมู่ชาวบ้านท้องถิ่นและกลุ่มนักเลี้ยงมานานมากแล้ว แต่ก็ไม่ได้รับชื่ออย่างเป็นทางการ จนในปี พ.ศ. 2555 (2012) ทีมผู้วิจัยจากมหาวิทยาลัยมหิดล ได้ตีพิมพ์ผลงานวิจัยในวารสารระดับนานาชาติ และได้บรรยายลักษณะทางสัณฐานวิทยาและดีเอ็นเออย่างเป็นทางการ และได้ตั้งชื่อ วิทยาศาสตร์ว่า เบตตา มาฮาไชเอนซิส (Betta mahachaiensis)

โดยความพิเศษของปลากัดป่ามหาชัย ที่ถูกอธิบายเอาไว้ในตอนนั้นคือ เป็นปลากัดเพียงชนิดเดียว ที่วิวัฒนาการให้สามารถดำรงชีวิต ก่อหวอดและสืบพันธุ์ได้ในสภาวะน้ำกร่อยได้เป็นอย่างดี!

การสูญเสียถิ่นอาศัย นำไปสู่การสูญพันธุ์ในธรรมชาติ

ในอดีต! ในกรุงเทพ สมุทรสาคร และ สมุทรปราการ จะมีพื้นที่ๆ เต็มไปด้วยคลองน้ำกร่อย ที่สองข้างทางจะเป็นไปด้วยป่าจาก ซึ่งพื้นที่เหล่านี้คือบ้านของปลากัดป่ามหาชัย แต่! คงต้องบอกว่า ในตอนนี้ พื้นที่ดังกล่าวกำลังเจอเข้ากับภัยคุกคามที่เกิดขึ้นจากกิจกรรมของมนุษย์ ไม่ทางตรงก็ทางอ้อม ไม่เพียงแค่พื้นที่ของป่าจากที่ลดลง ยังมีปัญหาของน้ำเสีย และความแปรปวนของฤดูกาล ที่ส่งผลโดยตรงต่อระบบนิเวศน้ำกร่อย ..ใช่แล้ว ทั้งหมดนี้ไม่เพียงแต่ส่งผลต่อปลากัดป่ามหาชัย แต่ยังส่งผลต่อสิ่งมีชีวิตในน้ำอื่นๆ อีกด้วย

คำถามสำคัญคือ เรายังสามารถอนุรักษ์ปลากัดมหาชัยได้หรือไม่? แน่นอนว่ายังพอที่จะทำได้ เพราะอย่างน้อย เราก็รู้ว่า พื้นที่น้ำกร่อยที่มีขนาดเล็ก ได้แยกออกจากกันมากขึ้นเรื่อยๆ จึงทำให้โอกาศที่ปลากัดป่ามหาชัยในแต่ละพื้นที่ มีผสมพันธุ์กันก็ลดลง ทำให้เกิดภาวะเลือดชิดในประชากรปลากัดมากขึ้น

การศึกษาทางพันธุกรรมจึงเป็นสิ่งจำเป็นเร่งด่วนที่สุด ทั้งหมดก็เพื่อสำรวจความหลากหลายของประชากรปลากัดที่เหลืออยู่ จากนั้นจึงออกแบบการจัดการ เพื่อป้องกันการสูญพันธุ์ในอนาคต เพราะแบบนี้! ปลากัดป่ามหาชัยจึงเปรียบเสมือนกระจกสะท้อนการจัดการพื้นที่อุตสาหกรรมจนถึงสิ่งแวดล้อมของไทย หากเราดูแลสิ่งแวดล้อมได้ดี ปลากัดป่ามหาชัยก็จะอยู่รอดได้เช่นกัน

แน่นอนว่า ตอนนี้เรามี โครงการทรัพยากรชีวภาพปลากัดแห่งชาติ (National Betta Bioresource Project: NBBRP) ซึ่งได้ถอดรหัสจีโนมที่สมบูรณ์ของปลากัดป่ามหาชัยได้สำเร็จ เรามีข้อมูลด้านภูมิศาสตร์ แหล่งอาศัย และพันธุกรรมของปลากัดป่ามหาชัย มีการลงพื้นที่เก็บตัวอย่างตามแหล่งน้ำ ทั้งในจังหวัดกรุงเทพมหานคร สมุทรสาคร และสมุทรปราการ ทั้งใน คลองมหาชัย คลองสนามชัย คลองสุนัขหอน ซึ่งมีต้นจากขึ้นหนาแน่นและมีน้ำกร่อย

สุดท้ายก็ขึ้นอยู่กับความจริงใจของผู้ใหญ่! เพราะจากรายงานได้คาดการณ์อนาคตเอาไว้ว่า หากไม่มีการฟื้นฟูแหล่งอาศัย ความหลากหลายทางพันธุกรรมของปลากัดป่ามหาชัยอาจลดลงอย่างรุนแรงภายใน 12–37 ปีข้างหน้า จนนำไปสู่ความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์

อ่านเรื่องอื่น

• 10 ปลากัด ‘สายพันธุ์ดั้งเดิม’ ที่กำเนิดในธรรมชาติประเทศไทย

• ปลากัดไออาสพิส (Betta iaspis) ปลากัดชนิดใหม่ของโลก